του Ουμπέρτο Έκο
 

Umberto Eco: «Nous payons toujours aujourd’hui l’

effondrement de l’ empire soviétique»

 

© Le Figaro 

  Μαρί-Λορ Ζερμόν (MarieLaure Germon, MLG): Κρούετε τον κώδωνα του κινδύνου για το φαινόμενο του λαϊκισμού, που μοιάζει να επεκτείνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Πώς εξηγείτε αυτές τις τάσεις;  Ουμπέρτο Έκο (Umberto Eco, UE): Ας αποφύγουμε τα βιαστικά συμπεράσματα.  
Η υποτιθέμενη επιστροφή του εθνικισμού –στις χώρες ιδίως της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπηςεντάσσεται κατά κύριο λόγο στη διαδικασία αποσύνθεσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας.  Καθώς βρισκόμαστε μέσα στον κυκλώνα, ξεχνάμε πόσο αργόσυρτα κινείται η ιστορία μέσα στους αιώνες.  Είχα ζητήσει στον Ζακ Λε Γκοφ (Jacques Le Goff), που διηύθυνε μία σειρά εκδόσεων για την ιστορία της Ευρώπης, να παραγγείλει τη συγγραφή ενός βιβλίου για το κόστος της πτώσεως των αυτοκρατοριών.  Πρόκειται για ένα εγχείρημα με τέτοιο εύρος, που κανείς έως τώρα δεν τόλμησε να το αναλάβει.  Κι όμως, ένα παρόμοιο έργο θα ήταν θεμελιώδες για την κατανόηση του σημερινού κόσμου.  Έτσι, επί παραδείγματι, τα Βαλκάνια συνεχίζουν να φέρουν βαριά την κληρονομιά της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.  Όπως κι η Μέση Ανατολή πληρώνει ακόμα την αποσύνθεση της οθωμανικής αυτοκρατορίας.  Θα χρειαστεί να περάσουν πολλές δεκαετίες ακόμα πριν παύσουν να γίνονται αισθητές οι επιπτώσεις της κατάρρευσης του σοβιετικού συστήματος.  Οι σημερινοί δυτικοί εθνικισμοί προέρχονται από το «ρήγμα» της πτώσης των ιμπεριαλισμών: θα χρειαστεί να περάσουν αιώνες πριν σταθεροποιηθούν οι εθνικές «πλάκες» και ηρεμήσουν οι πηγές έντασης. MLG: Στο τελευταίο σας βιβλίο «ανάποδα σαν καραβίδα», γράφετε πως ο λαϊκισμός δεν έχει καμία σχέση με το λαό. Γιατί;  UE: Πολύ απλά, διότι ο περίφημος λαός δεν υπάρχει!  Δεν είναι παρά μία λεκτική κατάχρηση, που περιγράφει μονολεκτικά έναν ολόκληρο έθνος, για του οποίου τη θέληση δεν γνωρίζουμε τίποτα, παρά μόνο τη μέρα των εκλογών.  Ο περίφημος «λαός» δεν είναι παρά το εκλογικό σώμα, μία απλή στατιστική οντότητα.  Ο λαϊκιστής δεν ασχολείται με το λαό αλλά με την ιδεώδη και φαντασιακή προβολή μίας συνέλευσης που είναι στρατευμένη στην υπόθεσή του και που βασική της λειτουργία είναι να επιδοκιμάζει τις πράξεις του.  Στο κάτω-κάτω οι λαϊκιστές αποφεύγουν συστηματικά να προσφεύγουν πράγματι στο λαό.  Ο Μπερλουσκόνι (Berlusconi) δεν πήγαινε ποτέ του στο κοινοβούλιο: μιλούσε μόνο στα μίντια.  Το ενδιαφέρον των μίντια και των διανοούμενων της Γαλλίας για την «περίπτωση Μπερλουσκόνι», δείχνει πάνω απ’ όλα τον φόβο τους πως μία ανάλογη περίπτωση μπορεί να αναπτυχθεί και στη χώρα τους.  Σήμερα ακούω συνέχεια πως η διαμάχη μεταξύ Νικολά Σαρκοζί (Nicolas Sarkozy) και Σεγκολέν Ρουαγιάλ (Ségolène Royal) θα κριθεί μάλλον από τα «επικοινωνιακά» τους χαρίσματα παρά από τις προγραμματικές τους διαφορές.  Πόσο καλά έμαθαν οι Γάλλοι το μάθημά τους από τον μπερλουσκονισμό!  MLG: Δυσπιστείτε απέναντι στην υπερ-πληροφόρηση;  UE: Όλη αυτή η μιντιακή υπερτροφία ξεκίνησε όταν ο Κένεντι (Kennedy) νίκησε τον Νίξον (Nixon) όχι λόγω της πολιτικής του υπεροχής, αλλά χάρη στην ομορφιά του και στο ότι ο αντίπαλός του δεν μπορούσε να ξυριστεί σωστά!  Αυτό είναι το εναρκτήριο λάκτισμα του σημερινού φαινομένου.  Πριν, σε έναν κόσμο χωρίς μίντια, ο κόσμος σπάνια ερχόταν σε επαφή με τους ηγέτες του.  Ο λαός δεν έβλεπε το βασιλιά του παρά μία το πολύ φορά, την επομένη της στέψης του, όταν ο άναξ επισκεπτόταν τις επαρχίες και γιάτρευε τις δερματοπάθειες.  Με την εμφάνιση όμως της πολιτικής, ο πολιτικός ηγέτης μεταβλήθηκε σε ηθοποιό.  Ακόμα και για του τιμιότερους πολιτικούς ηγέτες, είναι εξαιρετικά δύσκολο να μην υποκύψουν στις απαιτήσεις του συστήματος. Σήμερα οι πολιτικοί απευθύνονται πρώτα στην τηλεόραση και μετά στο κοινοβούλιο -που θα τους πρόσφερε άνεση χρόνου και δυνατότητα ανάπτυξης επιχειρηματολογίας.  Από τη στιγμή αυτή ξεκινά ο λαϊκισμός.  Προκρίνοντας την μιντιακή τους παρουσία, αυτοπεριορίζονται ταυτόχρονα στα στενά όρια των συνθημάτων και των «μικρών φράσεων».  Αυτή η άσκηση κατάντησε υποχρεωτική στην πολιτική.  Όποιος αρνείται να υποταχθεί σε αυτήν τη «μέθοδο» υπογράφει την πολιτική του θανατική καταδίκη.  Ο Μπερλουσκόνι πέρασε ολόκληρη τη θητεία του λέγοντας κάθε μέρα το ανάποδο από ότι είχε πει την προηγουμένη.  Ο τηλεοπτικός χρόνος βλέπετε, είναι τόσο ταχύς που ευνοεί την αμνησία.  Αυτός είναι και ο λόγος που επέλεξα να μείνω όλη μου τη ζωή στο πανεπιστήμιο, που παραμένει ένας προνομιακός χώρος όπου νέοι άνθρωποι καλλιεργούν τη μνήμη, την βραδύτητα και το αίσθημα του ιστορικού χρόνου. MLG: Κατά τη γνώμη σας η αίσθηση της ιστορίας ταλαιπωρείται πέραν του Ατλαντικού, ιδιαίτερα από τους νεοσυντηρητικούς…  UE: Η σύγχρονη Αμερική δεν κατανοεί ούτε την έννοια της ιστορίας ούτε το ρόλο που επιφυλάσσεται σε μία ηγέτιδα δύναμη Ο ΟΗΕ μοιάζει να συμβαδίζει περισσότερο με την εποχή μας, προκρίνοντας το δίκαιο επί του πολέμου.  Η αμερικανική ιδέα να επιβάλουν το κύρος της αμερικανικής αυτοκρατορίας μέσω τοπικών συρράξεων, ανήκει μάλλον τον 19ο αιώνα.  Η σύγχρονη Αμερική βρίσκεται χωμένη ως το λαιμό σε ξεπερασμένα σχήματα, τόσο λόγω του μορφωτικού της ελλείμματος, όσο και λόγω της ύβρεώς της.  Πράγμα εξάλλου που ήταν τυπικό ήδη για τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις του αιώνα του Λουδοβίκου-Φιλίππου (LouisPhilippe).  Επί κυβερνήσεων Μπους (Bush), οι ΗΠΑ πραγματοποίησαν μία θεαματική ιδεολογική και μορφωτική οπισθοχώρηση.  Είναι τρομερό να σκέφτεται κανείς πως εδώ και λίγες μόνο δεκαετίες, τη δεκαετία του ’40, οι Αμερικανοί ηγέτες καλούσαν την ανθρωπολόγο Ρουθ Μπένεντικτ (Ruth Benedict) για να τους διδάξει τα μυστικά της ιαπωνικής νοοτροπίας, πριν ξεκινήσουν πόλεμο εναντίον του Τόκιο.  Σήμερα, παγιδευμένοι σε μία αλαζονεία αντάξια της πρώην βρετανικής αυτοκρατορίας, εισέβαλαν στη Μέση Ανατολή χωρίς ούτε καν να ρωτήσουν τους μεγάλους οριενταλιστές. MLG: Πώς ερμηνεύετε αυτό το μορφωτικό έλλειμμα;  UE: Ας δούμε λίγο τα χάλια μας…  Η απώλεια της αίσθησης της ιστορίας, μία τυπικά αμερικανική ασθένεια, μολύνει δυστυχώς προοδευτικά και τις νέες γενιές της Ευρώπης.  Ρωτήστε έναν νέο Βρετανό ή ένα νέο Γάλλο ποιοι ήταν οι ηγέτες της χώρας τους πενήντα χρόνια πριν· θα δυσκολευτούν να σας απαντήσουν, σε αντίθεση με τους μαθητές γυμνασίου της δικής μου εποχής!  Τότε το σχολείο μάθαινε στους μαθητές τη διαδοχή των ιστορικών γεγονότων.  Το χειρότερο είναι πως αυτή η ασθένεια επεκτείνεται και στα πανεπιστήμια.  Σε ένα τμήμα φιλοσοφίας του «Πρίνστον» ένας συνάδερφος πανεπιστημιακός προειδοποίησε πως το μάθημά του ήταν «απαγορευμένο σε ιστορικούς της φιλοσοφίας». Αυτό τα λέει όλα! Για τους Αμερικάνους και τις φαντασιώσεις τους ενός κόσμου ex nihilo (εκ του μηδενός), κάθε αναφορά στις προηγούμενες σκέψεις, την παλιά σοφία, μοιάζει με τυπικά ευρωπαϊκή διαστροφή.  Όπως εξάλλου τους φαίνεται και η αγάπη μας για την ιστορία.  Σε τέτοιο βαθμό που οι ΗΠΑ απειλούνται από την πλήρη απώλεια της κοινής ιστορικής τους μνήμης.  Δεν είναι τυχαίο πως στις ΗΠΑ απέτυχε το εγκυκλοπαιδικό εγχείρημα, η συγκέντρωση δηλαδή του συνόλου των γνώσεων, που όπως σε κάθε κοινωνία παίζει ένα διττό ρόλο: από τη μια διατηρεί τη μνήμη και από την άλλη διαχωρίζει το ιστορικό από το ανεκδοτολογικό.  Η κυριαρχία του διαδικτύου, που είναι ένα σύνολο δεδομένων χωρίς ιεράρχηση, συμβάλει σε αυτήν την απώλεια της ιστορικής αίσθησης.  Η υπερπληροφόρηση όμως είναι εξίσου επικίνδυνη με την απουσία πληροφόρησης: ο Μπόρχες (Borges) έδειξε πως η «υπερμνησνία» η υπερβολική μνήμη μπορεί να κάνει τη ζωή ανυπόφορη και να αποδειχτεί θανατηφόρα. MLG: Κι όμως, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν μία πλούσια κι έντονη πνευματική ζωή!  UE: Η διανόησή τους όμως δεν κατέχει εξουσία!  Πολυδιασπασμένη, ζει έγκλειστη στα πολυτελή γκέτο των κάμπους και των πανεπιστημίων της.  Σπάνια βλέπουμε πανεπιστημιακούς να αρθρογραφούν στις μεγάλες εφημερίδες.  Κι όποτε ανακατεύονται με την πολιτική, ξεχνούν αστραπιαία τα πανεπιστημιακά τους έργα, σαν τον Μπρζεζίνσκι (Brzenzinski) και τον Κίσινγκερ (Kissinger).  Ένα σκάνδαλο όπως αυτό με τον Γκίντερ Γκρας (Günter Grass), τον αναγορευμένο επί δεκαετίες θεματοφύλακα της νέας γερμανικής εθνικής συνείδησης, είναι ακατανόητο στις ΗΠΑ, για τον απλό λόγο πως εκεί κανείς διανοούμενος δεν είχε ποτέ παρόμοιο κύρος.  

Στην Ευρώπη, όταν οι διανοούμενοι υπογράφουν μία διακήρυξη, έστω κι αν δεν ακολουθούμε πάντα όσα λένε, τουλάχιστο σπάνια την αγνοούμε..

 

 

 

 

Umberto Eco είναι καθηγητής πανεπιστημίου και συγγραφέας, μία από τις πλέον προβεβλημένες μορφές της ιταλικής κεντροαριστεράς